نویسنده: برزو قادری

 زنجبیل(zingiberaceae) به تیره­‌ای از گیاهان اطلاق می­شود که در نواحی گرم قاره‌های آسیا، آفریقا و اروپا پراکنده‌اند. منشأ آن را شرق هندوستان و برخی آفریقا بحساب آورده‌­اند. در هر حال از دوران باستان در هند، سیلان و چین گیاهی شناخته شده و مورد استفاده در درمانگری بوده است و از دو هزار سال پیش در اروپا نیز شناخته و مورد استفاده قرار گرفته است. چنانکه بیرونی از قول جالینوس گفته است: «این گیاه که رطوبت زیادی دارد از سرزمین بربرها آورده می­شود.» گیاهانی علفی و چند ساله‌­اند که ساقه‌­ی هوایی آنها از غد‌‌ه‌­های زیرزمینی که اندوخته‌­ی فراوان مواد نشاسته ­ای و معطر دارند، منشأ می­گیرد. گلهای آنها اغلب زیبا و تنها دارای یک پرچم زایا هستند. این تیره دارای جنس­های متعددی است مثل گلوبا(Globa)، آلپینیا(Alpinia) و زنجبیل(Zingiber) که تنها جنس اخیر خود دارای ۱۰۰ گونه است. در هر حال این تیره از گیاهان بومی ایران که بطور وحشی رشد کنند بحساب نمی‌­آید. امّا ظاهراً حکیمان ما از قرنها پیش به علت آشنایی با خواص فوق­العاده‌­ی آن، این گیاه را کاشته و پرورش داده‌­اند. حکیم سیدمحمد تنکابنی در اثر مشهور خود “تحفه المؤمنین” اشاره کرده است که این گیاه در مازندران هم به عمل می­آمده است:

«بیخی است معروف و گیاه او شبیه به گیاه شقاقل و از آن بسیار کوچکتر و بی­گل و بی­ثمر و در مازندران نیز می­باشد.»

تحفه­‌المؤمنین ص ۲۳۲

بیرونی هم از قول ابوحنیفه گفته است زنجبیل در ساحل عمان پرورش می­یافته است.

در هر حال همانطور که ملاحظه می­شود قرنهاست که زنجبیل توسط حکیمان ما استفاده شده است و به نظر می­رسد که طی قرنها گونه‌­های متفاوتی شناسایی و مورد استفاده قرار گرفته باشد. به عنوان مثال ابن­‌سینا در قانون(جلد دوم ص۱۳۳) اشاره می­کند مزاج زنجبیل تازه در آخر سوم گرم و در دوم خشک است حال آنکه در تحفه­‌المؤمنین آن را گرم در درجه دوم و خشک در درجه اول لحاظ کرده است. و این گویای آنست که این حکیمان گونه­‌های متفاوتی از زنجبیل را توصیف کرده‌­اند.

اهمیّت زنجبیل(Ginger) در مکاتب درمانگری مشرق زمین تا حدّی است که به عنوان مثال در هند آن را ویشوا بساج(Vishvabhesaj) یعنی “درمان و شفای جهانی” خوانده­‌اند. استفاده از زنجبیل به صورت خشک و تازه هر دو متداول است و البته هر دو شکل دارای خواص شفابخش هستند ولی خشک آن گرم­تر است.

برای آشنایی با شناسنامه‌­ی زنجبیل بویژه در طب اخلاطی به جدول زیر دقت کنید:

نام فارسی عربی سریانی سانسکریت هندی چینی انگلیسی لاتین
  شَنگَلیل

شَنگَویر

زنجفیل

زنجبیل

زنگبیل Sunthi

Srangavera

تازهAdrak

خشکNagar

Jiang

خشکGan j.

تازهShen j.

Ginger Zingiber

Officinale

اندام مورد استفاده ریشه
طبیعت تازه: گرم در درجه دوم و خشک در درجه اول

خشک: گرم و خشک در درجه دوم

مُصلح عسل و روغن بادام
مزه تند و شیرین
مؤثر بر سیستم­های بدنی بویژه سیستم گوارش و تنفسی
تأثیرات شفابخش محرک، معّرق، بادشکن، ضدتهوع

مسکّن، ضد عفونی کننده، خلط­آور(بویژه خشک آن)، رافع تشنگی بلغمی

تأثیرات ذهنی ـ روانی نشاط­آور، تولید نیرو و شور زندگی، رافع افسردگی، غم و تنبلی
احتیاط تب بالا، خونریزی، التهابات پوستی
مؤثر بر بیماریها تهوع، زکام و سرماخوردگی، سوء­هاضمه، شکم درد، درد مفاصل، سردی مزاج، سردرد
موارد تهیه و استفاده جوشاندن، خیساندن، تنطور، پودر، شیره­ی تازه، بخور و قرقره

 

خواص و روشهای استفاده از زنجبیل

مسکّن دردـ یکی از خواص زنجبیل که از قدیم شناخته شده و مورد توجه قرار گرفته است ویژگی ضد درد بودن آن است. به عنوان مثال شکم درد(Cramp)، سردردها بویژه سردردهای بلغمی و درد و گرفتگی شکم در دوران قاعدگی را می­توان با این نسخه مدیریت کرد :

*موضع درد را با روغن مناسب در آغاز چرب کرده و کمی ماساژ دهید. سپس شیره­ی تازه­ی زنجبیل را با پودر زنجبیل در یک هاون مخلوط کرده و می­کوبیم(نسبت آب به پودر ۴به ۱باشد) تا به صورت یک مربای غلیظ درآید. خمیر حاصله را روی موضع درد می­گذاریم. پس از تسکین ضماد را برداشته و با آب ولرم ناحیه مربوطه را کامل می­شوئیم.

*کسانی که بر اثر کتک خوردن، ضربت تازیانه و چوب بدنشان ورم کرده و کوفته شده است، لازم است بجای آب، آبی بنوشند که در آن نخود خیسیده شده است و به عنوان غذا لوبیای قرمز و نخود خیسیده، پوست کنده شده و نرم پخته شده تناول کنند. و به عنوان دارو زنجبیل و راوند(Rheum palmatum) را به طور مساوی درهم مخلوط کرده و می­توان تا چهار و نیم گرم از آن را با آب گرم میل کرد.

*در مورد درد مفاصل که به علت فزونی رطوبات است می­توان از نسخه­‌ی زیر استفاده کرد: زنجبیل ۳۰ گرم، تربد مجوف مصمغ سفید(Ipomoea turpethum) 60 گرم، که باید کامل و نرم ساییده شده و بعد از هر وعده­‌ی غذا یک قاشق چایخوری میل شود.

رافع نفخ و اشتها­آورـ یکی دیگر از منافع زنجبیل کمک آن در رفع نفخ و ریاح غلیظ در امعاء است. زنجبیل در رفع رطوبت بلّه و تحلیل ریاح بسیار مؤثر است و از سویی باعث تهییج حرارت غریزی و تقویت معده می­شود.

*به این منظور می­توان یک قاشق چایخوری آب زنجبیل تازه و همین مقدار آب لیموی تازه را پس از غذا مصرف کرد.

*دم کرده­­‌ی زنجبیل را هم می­توان نیم‌ساعت پس از غذا مصرف کرد در رفع نفخ نافع و مؤثر است.

*اصولاً خوردن چند ورق زنجبیل تازه همراه با کمی نمک و چند قطره لیموی تازه اشتهاآور بسیار مناسبی است و باعث می­شود غذا کامل هضم شود. این ترکیب را بهتر است یک ربع پیش از غذا مصرف کنید.

*ریختن پودر زنجبیل بر روی میوه‌­های تازه هنگام خوردن باعث می­شود تری که از خوردن میوه‌­های تازه در معده بوجود می­آید مهار شود. کسانی که میوه زیاد می­خورند می­توانند زنجبیل را با کندر و نبات پودر کرده پس از میوه خوردن یک قاشق از آن بخورند.

مهار حالات تهوع و اسهال ـ زنجبیل رافع اسهال است که به دلیل فساد غذا در سیستم گوارش حاصل شده باشد و برای مدیریت حالت تهوع و حال به هم خوردن که در طی سفر پیش می­آید مفید و کارامد است. اثر ضد تهوع زنجبیل در تحقیقات جدید معادل ویتامین B6 لحاظ شده است.

*برای مدیریت حالت تهوع حین سفر می­توان از چای زنجبیل استفاده کرد و یا چند کپسول۲ صفر (۰۰)را ازپودر زنجبیل خشک که نرم ساییده شده و در کپسول پر شده است همراه داشت و پیش از سفر ۱تا ۲ کپسول را میل کرد.

*ترکیب ۱ قاشق چایخوری آب زنجبیل تازه با همان مقدار آب پیاز تازه در کاهش حالت تهوع نافع است. در اینصورت این ترکیب را اول بو کرده سپس بنوشند.

*برای کاهش اسهال می­توان ۲ قاشق روغن حیوانی گاوی خالص را با یک قاشق پودر زنجبیل در یک ظرف آهنی پخت تا خمیری بدست آید. خمیر بدست آمده را روزانه ۳ نوبت هر بار یک قاشق چایخوری میل کنند. این ترکیب در رفع درد استخوان(Osteoarthritis) هم مؤثر است.

*مالش آب زنجبیل تازه به پایین شکم به توقف اسهال و دل درد کمک می­کند. در اینصورت بهتر است اول پایین شکم را کمی چرب کرد سپس با آب زنجبیل تازه مالش داد.

تقویت نیرو و میل جنسی ـ زنجبیل نه تنها میل جنسی را افزون می­کند بلکه رطوبت زنجبیل تازه سبب فزونی آب پشت هم می­شود. اصولاً زنجبیل با برچیدن رطوبت و تری هم گوارش را تقویت می­کند هم میل و شهوت را و حتّی با رفع رطوبات سر و گلو بر هوش و دقّت هم اثرگذار است.

*بمنظور افزایش آب پشت ترکیب زنجبیل(۳۰ گرم)، خولنجان(۳۰ گرم) و مغز پسته(۶۰ گرم) را نرم ساییده و پس از هر وعده­‌ی غذا ۱۰ گرم میل شود. بهتر است این نسخه بمدت طولانی مداومت شود. اگر این دارو با زرده‌­ی تخم­‌مرغ عسلی ترکیب شود(بویژه در نوبت صبح) در تولید منی بسیار مؤثر خواهد بود.

*برای سرد مزاجان و افراد کهنسال هم خوردن مربای زنجبیل پس از هر وعده­­‌ی غذا قابل توصیه است. رطوبت زائد در معده را خشک کرده و میل جنسی را می­افزاید.

*در سنگال زنان برای مردان خود کمربندهایی از ریشه‌­ی کوبیده شده‌­ی زنجبیل می­بافند تا نیروی جنسی آنها را تقویت کنند، که قاعدتاً باعث سوزش زیادی در دور کمر خواهد شد! ولی استفاده از چنین ضمادهایی بمدّت کوتاه می­تواند مفید باشد. (آن هم پس از چرب شدن دور کمر)

 

برخی فراورده‌­های زنجبیل

    چای زنجبیل ـ ۱ قاشق پودر زنجبیل یا ۲ برابر آن زنجبیل تازه­‌ی رنده شده را داخل قوری ریخته و به آن آب­جوش اضافه می­کنیم و حدود ۵ دقیقه روی حرارت می­گذاریم تا رنگ جوشانده زرد شود از صافی عبور داده و استفاده می­کنیم. این دم کرده را نه تنها می­توان نوشید بلکه در صورت زکام و گلودرد با کمی نمک می­توان آن را قرقره هم کرد.

تنطور زنجبیل ـ ۱ قسمت زنجبیل رنده شده + ۳ قسمت الکل ۵۰ درجه را مخلوط می­کنیم و داخل یک شیشه­‌ی تیره رنگ می­ریزیم و می­گذاریم تا ۱۴ روز بماند. در این مدّت هر روز شیشه را چندین بار تکان می­دهیم. در پایان این زمان محلول را صاف کرده و در جای خشک و خنک قرار می­دهیم.

مربای زنجبیل ـ که به آن زنجبیل پرورده هم گفته می­شود و خواص فراوانی دارد. برای تقویت قوای جنسی، هضم طعام، معده­‌ی سرد، تب بلغمی و سوداوی بسیار مفید است و مدّر بول هم محسوب می­شود.

زنجبیل را بمدّت ۲۰ روز در آب می­خیسانیم سپس خشک کرده با آب و اندکی عسل می­جوشانیم تا کاملاً نرم شود سپس زنجبیل را ریز کرده آنقدر عسل کف گرفته روی آن می­ریزیم که آن را بپوشاند و می­گذاریم تا جا بیفتد.

روغن فرّار زنجبیل ـ این روغن را با روش تقطیر از ریشه­‌ی تازه زنجبیل بدست می‌­آورند. رنگ آن زرد کم­رنگ و کمی متمایل به سبز است که با گذشت زمان تیره‌­تر می­شود. رایحه­‌ی آن بسیار خاص است و خیلی شباهت به بوی زنجبیل خشک ندارد! اصولاً زنجبیل در هر نوع بیماری که بدن نتواند رطوبت و